• Chủ nhật, Tháng mười hai 14, 2008

Ai đã từng đi qua quốc lộ Ia đoạn đi qua địa bàn huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận thường trầm trồ khen ngợi vẻ đẹp tự nhiên của vùng chuyên canh sản xuất Thanh Long. Nhưng đó chỉ là bề ngoài, nếu đi sâu vào những làng mạc sống ven các khu rừng, đặc biệt là vùng đệm và các vùng nằm sâu trong vùng lõi Khu Bảo tồn thiên nhiên TaKóu (BTTN Takóu) hẳn mọi người sẽ ngạc nhiên vì các hoạt động nhộn nhịp diễn ra trong thời gian này. Đó là thời điểm các cư dân vùng ven này bận rộn với một mùa nấm (tháng 5 đến tháng 9 hàng năm).

Khi những cơn mưa dầm kéo dài từ nhiều ngày, nhất là những lúc có áp thấp nhiệt đới hay những cơn bão xa, trời hững sáng sau những trận mưa dầm rã rích, gió Phong Điền (*) se se thổi, dưới tán rừng thưa cây họ Dầu (Dipterocarpaceae) là hằng hà sa số họ hàng nhà nấm đội đất chui lên. Không thể thống kê hết số loài nấm vì ngay cả những nhà thực vật học kinh nghiệm nhất Việt Nam cũng khó lòng định danh được một phần trong số loài thuộc họ hàng nhà nấm này. Riêng đối với người dân thì việc định danh hay không không có ý nghĩa. Thường thì các loài nấm trong vô số loài nấm mọc trong rừng chỉ nhìn hình dáng bên ngoài, người đi thu hái nấm có thể phân biệt khá dễ dàng từng loài nấm và liệt kê loài nào ăn được loài nào không ăn được.

Theo chân anh Bảy Xí, người có nhiều duyên nợ với rừng, có ít nhất trên 20 năm sống gắn bó với rừng và là một người sống phụ thuộc vào rừng, lấy rừng làm sinh kế chính. Anh dẫn chúng tôi len lỏi trong từng vạt rừng mà anh đã nhiều năm thu hái nấm vào mùa này. Kinh nghiệm cho thấy những sinh cảnh rừng thưa nhưng tầng tán khép kín, có độ ẩm cao, thành phần loài gồm nhiều loài mọc xen kẻ với nhau chứ không đi vào những trảng có cây Dầu hay cây Sến thuần loài. Nơi sinh cảnh này là nơi mà họ hàng nhà nấm tập trung thành quần thể. Nấm Dầu, Nấm nghệ, Nấm Sến, Nấm mọc trên thân cây gỗ mục… không biết cơ man nào mà kể. Những tia nắng lọt qua tán rừng hình thành nên những mảng màu lung linh chỉ có thiên nhiên nhiên mới có được.


Nấm nghệ

 

Cách thu hái nấm cũng là cả một vấn đề. Nếu không có kinh nghiệm thì việc nhổ được nấm là một chuyện, còn chuyện đem về có ăn được hay không là chuyện khác. Vì chỉ cần không khéo trong cách nhổ nấm, nấm sẽ gãy vỡ ra, mặt khác nếu không biết cách lột bỏ chân nấm sẽ dẫn đến mang theo một lượng lớn đất cát từ bộ rễ sẽ làm cho bữa ăn mất ngon vì có thêm một lượng cát trong nồi vì không có cách gì có thể rửa sạch được cát đã rơi vào nằm trong các nếp xếp của tai nấm.

Khi Hàm Minh còn là vùng bưng biền kháng chiến thì nấm đã trở thành một trong những thức ăn có nhiều đạm và chất béo dùng thay các loại rau rừng khác trong các bữa ăn chính vào mùa nấm mọc. Nấm là loài thức ăn có nhiều chất đạm và chất béo góp phần giải quyết nạn thiếu hụt lương thực thực phẩm trong những giai đoạn đất nước còn khó khăn, người dân trong vùng còn nghèo khó.

Những năm của thập kỷ 80 của thế kỷ trước. Nấm giải quyết các nhu cầu về lương thực, thực phẩm cho phần lớn những hộ dân sống ven rừng. Với hàm lượng protein cao nấm giải quyết cả vấn đề về sự thiếu dinh dưỡng trầm trọng trong thời kỳ đó. Người dân vào mùa nấm thường tranh thủ thời gian vào rừng thu hái nấm. Rừng thì ở bên cạnh nhà nên việc thu hái khá thuận tiện. Vào mùa nấm hầu như bữa ăn nhà nào cũng có nấm. Các loài nấm lưu trữ được như nấm mèo người dân phơi khô để dành dùng trong những dịp khác.

Ngày nay người dân thu nấm với mục đích có khác hơn trước. Nấm bây giờ cũng trở nên khan hiếm vì rừng đã lùi xa khu dân cư. Cộng đồng dân cư bây giờ không phải ai cũng sử dụng nấm làm thức ăn. Họ đã có những sản phẩm khác thay thế. Mức sống người dân cũng dần được cải thiện đáng kể trong những năm qua. Vậy nhưng mặt bằng chung vẫn còn có những hộ dân đời sống còn khó khăn, sinh kế vẫn phụ thuộc vào rừng. Họ vẫn mùa nào thức ấy khi thì lá dang, khi thì cũ khoai mài…

Vào mùa nấm rộ các hộ dân trong vùng nhộn nhịp với việc thu hái nấm. Nấm được thu hái về rửa sạch cát đất dính trên bề mặt, nấu được nhiều thức ăn trong ngày, có khi là hàng tháng trường người dân ăn nấm nhưng không bao giờ ngán vì họ có nhiều cách chế biến khác nhau. Nếu đã một lần nếm món nấm xào với thịt gà hẳn các bạn sẽ khó lòng quên được hương vị từ nấm. Các chân nấm trắng phao thấm nước thịt béo ngậy, vừa ngọt, vừa thơm. Với những gia đình khó khăn hơn, đơn giản là xào nấm với dầu cũng béo ngậy thơm lừng.

Việc thu hái nấm ngày nay không chỉ dừng lại ở việc dùng làm thức ăn trong bữa cơm gia đình nữa. Nấm đã trở thành hàng hoá, giải quyết thu nhập cho người dân thông qua việc bán các sản phẩm này. Dạo qua một vòng ở các chợ quê xung quanh vùng, ta thấy nấm được bày bán trong các mẹt với giá từ 12.000 – 15.000 đồng/kg. Đây là loại nấm không được đẹp và đã nở bung ra. Qua buổi phỏng vấn một số người dân thu hái nấm thì nấm đẹp (chưa bung, bể) đã được bán hết tại rừng với giá 20.000 đồng/kg. Khi thu được nấm vừa ra khỏi rừng đã có một đội ngũ chuyên thu mua nấm dọc theo đường liên xã Hàm Minh – Thuận Quý. Chúng tôi theo chân của đội ngũ tiếp thị nguồn lâm sản ngoài gỗ (LSNG) này được biết nấm được thu mua rồi tập trung đến các nhà hàng thuộc khu du lịch ven biển từ Thuận Quý đến Kê Gà. Ởđây nấm được chế biến thành những món ăn cao cấp có giá rất cao.

Trước kia người dân thường tranh thủ lúc sáng sớm vào rừng thu hái nấm, thường chỉ thu hái đủ ăn vì nấm tươi không để qua đêm được. Nếu có để cũng kém chất lượng đi nhiều. Còn thời điểm này người dân thu hái nấm với nhiều sáng kiến độc đáo hơn. Do giá nấm cao, có người có thể thu hái trong ngày được khoảng 8 – 10 kg nấm, họ có mặt hầu như suốt cả ngày trong rừng. Thu được bao nhiêu bán liền bấy nhiêu thậm chí có người còn mang cả điện thoại di động vào rừng khi thu hái đủ số lượng thì gọi cho thương buôn đến tận nơi để bán. Độc chiêu hơn nữa là việc săn nấm như là đi lùng động vật rừng. Chỉ cần thấy thời tiết thích hợp khả năng nấm bắt đầu chui khỏi mặt đất là bất kể ngày hay đêm họ đội đèn vào rừng tìm nấm. Những người thu hái đều biết chỗ nào là ổ nấm vì bao nhiêu năm qua họ đã tích luỹ kinh nghiệm trong việc tìm và hái nấm. Đêm đêm trong rừng lại loang loáng ánh đèn của người đi hái nấm làm cho lực lượng bảo vệ rừng phải mất ăn mất ngủ vì tưởng những thợ săn ở đâu lại kéo về tập trung trong các khu rừng với cường độ và mật độ nhiều đến chóng mặt như vậy. Những chuyện xô xát giành giật, xí phần từng vùng cũng xảy ra. Thậm chí còn có nơi xảy ra ẩu đả vì khu vực này đã được xí phần từ trước.


Người dân đi hái nấm trong vùng đệm Khu Bảo tồn thiên nhiên Takóu
 

Một ngày ước tính có khoảng 200 - 250 người đi thu hái nấm. Bình quân mỗi người thu hái được 2 kg nấm/ngày, ta có con số khoảng nửa tấn nấm/ngày được đem ra khỏi rừng. Với giá bình quân 20.000 đồng/kg. Mỗi ngày khu BTTN Takóu góp phần giải quyết được cho các hộ dân 10.000.000 đồng. Trong suốt mùa mưa bình quân có khoảng 100 ngày nấm mọc rộ. Con số thống kê không phải là nhỏ so với một vùng không quá 10.000 ha. Không phải chỉ có nấm mà trong toàn bộ vùng lõi khu BTTN Takóu còn nhiều loài LSNG khác cũng đang được người dân ở đây sử dụng như là một sinh kế trong mỗi mùa.

Tiềm năng và thách thức:

Như đã nói ở trên việc thu hái nguồn LSNG này hiện nay đang là nỗi lo chung của ngành lâm nghiệp. Vẫn biết rằng thu hái LSNG trong khu rừng đặc dụng là vi phạm vào quy chế và quản lý rừng đặc dụng nhưng không thể nào bắt một người dân vào rừng hái nấm vì sinh kế của họ. Lực lượng kiểm lâm khu BTTN Takóu thường làm ngơ cho các trường hợp này vì nhiều vấn đề trong đó sinh kế của người dân là trọng tâm. Hiện tại chúng ta chưa có một nghiên cứu nào sâu về vòng đời, sinh trưởng và tái sinh của loài nấm này. Chúng sinh sản ra sao, tiềm năng của chúng đến đâu, những câu hỏi lớn đặt ra cho nhà quản lý nếu tình trạng khai thác này diễn ra liên tục trong nhiều năm nữa thì nguy cơ bị tuyệt chủng của loài này sẽ là một tương lai gần. Thế hệ tương lai liệu có biết được mùi vị của nấm như thế nào chăng? Thiết nghĩ với thị trường hiện nay, các cơ quan cấp cao hơn nên có một giải pháp nào cho vấn đề này. Một mặt giải quyết sinh kế của người dân một mặt thu hái bền vững nguồn tài nguyên này không bị cạn  kiệt. Các loài nấm khác đã được trồng dưới hình thức nuôi cấy mô đem lại hiệu quả kinh tế rõ rệt cho một số hộ làm vườn. Chúng ta cũng có quyền hy vọng rằng trong tương lai sẽ có những vườn nấm được hình thành giải quyết vấn đề ổn định kinh tế người dân trong vùng ven khu bảo tồn nói riêng và Bình thuận nói chung.

Võ Thanh Liêm - Khu Bảo tồn thiên nhiên Takóu

(*) : gió có hướng xuất phát từ hướng Phong Điền. Đây là một kiểu gió địa phương.

Tổ chức cộng tác
  • Viện Khoa học Vật liệu Ứng dụng
  • Chương trình trao đổi Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam
  • Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Giới thiệu theo yêu cầu
  • Tổ chức vì môi trường thế giới
  • Bảo vệ động vật hoang dã
  • Hành động vì môi trường