Danh mục đỏ IUCN được thành lập hơn 50 năm với mục tiêu cung cấp thông tin, phân tích tình trạng, xu hướng và các mối đe dọa đối với loài từ đó xác định cụ thể các loài đang đối diện với nguy cơ tuyệt chủng trên toàn cầu, cũng như đánh giá xu hướng tuyệt chủng của các đơn vị phân loại trong sinh học. Từ đó làm cơ sở xúc tiến các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học cho nhiều cá nhân, tổ chức và nhà khoa học.

Tuy nhiên việc đưa ra các cảnh báo về sự tuyệt chủng không phải là cách duy nhất để thúc đẩy các nỗ lực bảo tồn. Chúng ta cũng cần có các tiêu chí phản ánh mặt tích cực, lạc quan trong công cuộc này, sao cho có thể thể hiện, đánh giá và đo lường được sự thành công trong công tác bảo tồn, qua đó khuyến khích các hành động, chiến lược, chương tình bảo tồn mới có tính sáng tạo và hiệu quả.

Đáp ứng nhu cầu trên, Đại hội thế giới về bảo tồn 2020 của IUCN vừa diễn ra từ ngày 3-11/09/2021 tại thành phố Marseille, Pháp đã chính thức công bố lần đầu tiên về “Trạng thái xanh” - tiêu chuẩn toàn cầu để đánh giá sự phục hồi của các loài và đo lường các hoạt động bảo tồn. Việc đưa ra tiêu chuẩn mới này giúp cho công việc bảo tồn của các nhà khoa học trở nên hữu hình, thể hiện sự thành công của các chương trình bảo tồn. Theo IUCN, “Trạng thái xanh” này sẽ giúp trả lời ba câu hỏi chính: i) “Đo lường được nỗ lực bảo tồn của bạn thành công hay không?”; ii) “Nếu chúng ta không làm gì thì loài này sẽ ở đâu?” và iii) “Nếu bây giờ chúng ta ngừng tất cả sự nỗ lực của mình, điều gì sẽ xảy ra với loài này?”.

Tiêu chuẩn mới này sẽ đánh giá các loài dựa trên 3 khía cạnh cần thiết của sự phục hồi:

  • Một loài được phục hồi hoàn toàn nếu nó hiện diện ở tất cả các khu vực trong phạm vi phân bố của nó, ngay cả những khu vực mà loài đã sinh sống trước khi có những tác động/gián đoạn lớn do con người; VÀ
  • Nó có thể tồn tại (tức là không bị đe dọa tuyệt chủng) ở tất cả các khu vực trong phạm vi phân bố; VÀ
  • Nó đang thực hiện các chức năng sinh thái của nó trong tất cả các khu vực trong phạm vi phân bố.

Những yếu tố này góp phần tạo nên “Chỉ số xanh [EN: Green Score]”, dao động trong khoảng từ 0% -100%, cho biết trạng thái hiện tại của loài so với trạng thái “phục hồi hoàn toàn”. Một loài đã tuyệt chủng trong tự nhiên sẽ có mức “Chỉ số xanh” là 0% và một loài không bị đe dọa tuyệt chủng và có đầy đủ chức năng trong tất cả các đơn vị không gian phân bố sẽ có “Chỉ số xanh” là 100%.

“Chỉ số xanh (G)” được xác định qua công thức sau:

Với s: đơn vị không gian phân bố; Ws: trọng số về trạng thái của loài trong đơn vị không gian phân bố; WF: trọng số về trạng thái chức năng của loài; N: số lượng đơn vị không gian phân bố gốc.

“Chỉ số xanh” có thể được tính toán tại nhiều thời điểm khác nhau (quá khứ, hiện tại và các kịch bản tương lai) nhằm cho thấy: tình trạng hiện tại của loài; các hành động bảo tồn đã ảnh hưởng như thế nào đến tình trạng hiện tại; điều gì sẽ diễn ra nếu các hoạt động bảo tồn bị dừng lại và tình trạng của loài sẽ được cải thiện như thế nào trong tương lai với các hành động bảo tồn (Hình 1).

Hình 1: Sơ đồ minh họa việc sử dụng các chỉ số bảo tồn qua các thời điểm để đánh giá về “Trạng thái xanh” của loài (Nguồn IUCN)

Bên cạnh việc lần đầu công bố chính thức về “Trạng thái xanh”, đại hội tại Pháp lần này còn công bố Danh mục đỏ cập nhật mới nhất của IUCN (phiên bản 2021-2) với con số thống kê gần 135.000 loài đã được đánh giá và khoảng gần 28% trong số này hiện được xem ở mức độ bị đe dọa, có nguy cơ biến mất vĩnh viễn trong tự nhiên. Trong đó, 40 loài hiện có vùng phân bố tại Việt Nam cũng đã được cập nhật tình trạng và bổ sung vào danh mục các loài bị đe dọa. Đặt biệt, 7 loài động vật đã được nâng lên mức đe dọa CR – Cực kỳ nguy cấp bởi sự suy giảm số lượng cá thể so với lần đánh giá trước đó: Cá mập hổ cát - Carcharias taurus (VU à CR), Cá nhám - Cephaloscyllium sarawakensis (DD à CR), Rùa đất lớn - Heosemys grandis (VU à CR), Mauremys mutica (EN à CR), Rùa đầm - Mauremys sinensis (EN à CR), Rùa mai mềm lớn - Pelochelys cantorii (à CR) và Rùa đầu to - Platysternon megacephalum (EN à CR). Đồng thời bổ sung thêm 4 loài thực vật ở Việt Nam vào danh mục bị đe dọa, gồm 2 loài: Ngọc nữ Smiti - Clerodendrum smitinandii và Bộp rehder - Litsea rehderiana được xếp hạng EN – Nguy cấp và 2 loài: Két - Beilschmiedia argentata và Cà đuối tròn - Dehaasia suborbicularis được xếp hạng VU –  Sắp nguy cấp. Về động vật, loài Thạch sùng mí Việt Nam -Goniurosaurus araneus cũng vừa được bổ sung vào hạng mục các loài Nguy cấp (EN). Mặt khác, nhiều loài mới cho khoa học vừa được các nhà nghiên cứu của Viện Sinh thái học Miền Nam phát hiện và công bố trong những năm gần đây cũng được xếp vào hạng mục Cực kỳ nguy cấp (CR), như: Nghệ Leonid - Curcuma leonidii Škorničk. & Luu, 2013;  Trà Bù Gia Mập - Camellia bugiamapensis Orel, Curry, Luu & Q.D.Nguyen, 2014;  Trà Duy - Camellia duyana Orel, Curry & Luu, 2014; Trà -Camellia capitata Orel, Curry & Luu, 2014; Ða tử trà Giỏi - Polyspora gioii Luu, Tich & H.Tran, 2015;…

Hình 2. Trà Bù Gia Mập - Camellia bugiamapensis Orel, Curry, Luu & Q. D. (Nguồn: Lưu Hồng Trường - SIE)

Hình 3. Nghệ Leonid - Curcuma leonidii Škorničk. & Luu (Nguồn: Lưu Hồng Trường - SIE)

Như vậy, sự kết hợp “Tình trạng xanh” vào “Danh mục đỏ” sẽ đem lại cho chúng ta một cái nhìn toàn diện hơn về tình trạng bảo tồn loài. Việc đánh giá cụ thể hiệu quả các chương trình bảo tồn sẽ vừa đem lại niềm lạc quan và hy vọng cho những nỗ lực không mệt mỏi của nhiều cá nhân, tổ chức trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học và vừa giúp xác định được tính hiệu quả của các chiến lược, hoạt động bảo tồn đang triển khai để kịp thời khắc phục, cải thiện.

Xuân Bách (SIE)

(Bài viết dựa trên tin từ IUCN, IUCN World Conservation Congress 2020, báo OuestFrance)

Tổ chức cộng tác
  • Viện sinh học nhiệt đới
  • Bảo tàng nhiệt đới
  • Chương trình hợp tác Lâm sản ngoài gỗ Đông Nam Á
  • Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Giới thiệu theo yêu cầu
  • Tổ chức vì môi trường thế giới
  • Bảo vệ động vật hoang dã
  • Bảo vệ động vật hoang dã
  • Hành động vì môi trường
Phim
Allo-mothering
Forum
Updating...