Loài Bồ câu không xa lạ với hầu hết chúng ta. Với những người chơi chim thì loài Cu gáy với bộ lông đẹp và tiếng gù tán tỉnh của chim trống cũng rất thân quen. Thế nhưng, ít ai biết được rằng số loài chim bồ câu trong tự nhiên rất đa dạng về kích thước và màu sắc. Các loài Bồ câu, Gầm ghì, và chim Cu được xếp chung vào họ Bồ câu Columbidae với khoảng 310 loài trên toàn thế giới.

Về hình thái, các loài thuộc họ Bồ câu có đầu nhỏ, mỏ nhỏ và ngắn gắn trên một cơ thể chắc khoẻ qua cái cổ ngắn cùng với đôi chân ngắn củn so với kích thước của chúng. Bồ câu là những loài có hệ cơ cánh rất khoẻ, chiếm 31-44% trọng lượng cơ thể và chúng là một trong những loài chim bay khoẻ nhất. Kích thước của các loài trong họ Bồ câu rất khác biệt, có loài nặng đến gần 4kg trong khi có loài chỉ nặng khoảng 22g. Bộ lông của các thành viên trong họ bồ câu cũng thay đổi  nhiều. Những loài ăn hạt thường có màu tối trong khi những loài ăn quả thường có bộ lông sáng nhiều màu sắc. Với nhiều loài, chim trống và chim mái có kích thước và màu sắc giống nhau trong khi nhiều loài khác lại có sự khác biệt giữa chim trống và chim mái.

Các loài bồ câu chủ yếu chia thành 2 nhóm chính: nhóm chim ăn hạt và nhóm chim ăn quả. Ngoài ra, còn có một số loài có thể ăn côn trùng, bò sát nhỏ hoặc ốc sên.

Chúng làm tổ trên cây hoặc trên mặt đất tuỳ theo loài. Vật liệu khá đơn giản chỉ bằng những que, cành cây nhỏ. Bồ câu đẻ 1 đến 2 trứng và cả chim bố lẫn chim mẹ đều ấp trứng và chăm sóc con non. Không giống như những loài chim khác tha mồi về cho con, các loài Bồ câu tạo ra một loại dịch gọi là “Sữa bồ câu” tiết ra từ dìu rất bổ dưỡng để nuôi chim non.

Các thành viên của họ Bồ cầu phân bố gần như khắp thế giới ngoại trừ những khu vực khô hạn nhất như Sa mạc Sahara, vùng Nam cực và các đảo gần Nam cực, và ở vùng Bắc cực. Nhiều đảo nhỏ giữa các đại dương vẫn có các loài bồ câu sinh sống. Họ Bồ câu thích nghi với nhiều sinh cảnh trên trái đất. Phần lớn các loài phân bố ở vùng rừng kín và rừng thưa nhiệt đới. Chúng có thể sống hoàn toàn trên cây, trên mặt đất hoặc nửa trên cây nửa trên mặt đất. Nhiều loài thích nghi với các sa van, đồng cỏ, các sa mạc nhỏ và cả những khu rừng ngập mặn hoặc những vùng đất trống. Trong khi nhiều loài có vùng phân bố rất rộng, một số loài khác chỉ sống trên một vùng nhất định như các đảo, hoặc một sinh cảnh đặc biệt nào đó.

Ở VN cho đến nay có 22 loài trong họ Bồ câu đã được ghi nhận gồm: Bồ câu đá (Columba livia) một loài du nhập, Bồ câu (C. pulchricollis), Bồ câu nâu (C. punicea), Cu sen (Streptopelia orientalis), Cu ngói (S. tranquebarica), Cu gáy (S. chinensis), Gầm ghì vằn (Macropygia unchall), Gầm ghì đầu hung (M. ruficeps), Cu luồng (Chalcophaps indica), Bồ câu Nicoba (Caloenas nicobarica), Cu xanh đầu xám (Trevon vernans), Cu xanh khoang cổ (T. bicinctus), Cu xanh đuôi đen (T. pompadora), Cu xanh chân vàng (T. phoenicopterus), Cu xanh đuôi nhọn (T. apicauda), Cu xanh seimun (T. seimundi), Cu xanh mỏ quặp (T. curvirostra), Cu xanh sáo (T. sphenurus), Cu xanh bụng trắng (T. sieboldii), Gầm ghi lưng xanh (Ducula aenea), Gầm ghì lưng nâu (D. badia) và gầm ghì trắng (D. bicolor). Loài Cu gáy vằn (Geopelia striata) mới được ghi nhận ở một số tỉnh miền Nam Việt Nam được xem là loài thứ 23.

Dưới đây là hình ảnh một số loài thuộc họ Bồ câu phân bố ở Việt Nam.

Gầm ghì trắng Ducula bicolor: là loài bồ câu có kích thước lớn. Ở Việt Nam, đã ghi nhận loài này ở Bà Rịa - Vũng Tàu (Côn Đảo), Kiên Giang (Hòn Nghệ, Hòn Son, Hòn Đá Bạc).

Gầm ghì trắng ở Côn Đảo – Photo: Hoàng Minh Đức

Gầm ghì lưng xanh Ducula aenea: là loài bồ câu có kích thước lớn. Ở Việt Nam, đã ghi nhận loài này ở Đồng Nai, Tây Ninh, Bình Thuận, Bà Rịa - Vũng tàu (Côn Đảo, Bình Châu - Phước Bửu), Thừa Thiên Huế, Quảng Trị.

Gầm ghì lưng xanh ở Côn Đảo – Photo: Hoàng Minh Đức

Gầm ghì lưng nâu Ducula badia: là loài bồ câu có kích thước lớn. Ở Việt Nam, đã ghi nhận loài này ở Tam Đảo, Quảng Trị (Khe Sanh), Huế (đèo Hải Vân), Kontum và Lâm Đồng (Đà Lạt, VQG Bidoup – Núi Bà).

Gầm ghì lưng nâu ở VQG Bidoup-Núi Bà – Photo: Hoàng Minh Đức

Gầm ghì vằn Macropygia unchall: là loài bồ câu có kích thước nhỏ. Gầm ghì vằn được tìm thấy ở Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh, Nepal và khu vực Đông Nam Á. Ở Việt Nam, phân bố rộng trong cả nước và quan sát thấy ở Vĩnh Phúc, Bắc Cạn, Lai Châu, Khánh Hoà (Hòn Bà), Lâm Đồng (Bidoup) và Gia Lai (VQG Kon Ka Kinh).

Gầm ghì vằn ở VQG Kon Ka Kinh - Photo: Trần Văn Bằng

Cu xanh khoang cổ Treron bicincia: là loài bồ câu khá lớn. Trên thế giới loài này phân bố từ Ấn Độ đến Hải Nam. Ở Việt Nam loài này có ở Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam, Khánh Hòa, Ninh thuận, Đồng Nai (Biên Hòa), Bà Rịa Vũng Tàu (KBT Bình Châu – Phước Bửu) và Bình Dương (Thủ Dầu Một)

Cu xanh khoang cổ ở Khu BTTN Bình Châu – Phước Bửu – Photo: Hoàng Minh Đức

Cu xanh mỏ quặp Treron curvirostra: loài loài bồ câu có kích thước khá lớn. Cu xanh mỏ quặp phân bố ở Nêpan, Axam, Miến Điện đến Thái Lan, Lào, Campuchia, Đông nam Trung Quốc và Việt Nam

Cu xanh mỏ quặp ở Hòn Chông – Photo: Hoàng Minh Đức

Cu xanh Seimun Treron seimundi: là loài bồ câu có kích thước khá lớn. Cu xanh Seimun phân bố ở  Nam Thái Lan, Lào và Malaysia. Ở Việt Nam loài này phân bố vùng Trung và Nam trung bộ. Gần đây ghi nhận ở KBTTN Tàkou và Núi Bà Rá (tỉnh Bình Phước).

Cu xanh Seimun ở Núi Bà Rá – Photo: Phùng Bá Thịnh

Cu xanh bụng trắng Treron sieboldii: là loài bồ câu khá lớn. Phân bố ở miền Bắc Việt Nam từ biên giới Trung Quốc cho đến Thừa Thiên. Gần đây đã ghi nhận được ở Lâm Đồng (Núi Bà).

Cu xanh bụng trắng ở VQG Bidoup-Núi Bà – Photo: Hoàng Minh Đức

Cu xanh đầu xám Treron vernans: là loài bồ câu có kích thước khá lớn. Cu xanh đầu xám phân bố ở Đông nam châu Á: Ấn Độ, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Việt Nam, Campuchia, Mã Lai, Inđônêxia, và Philipin. Việt Nam: loài này có ở khu vực Miền Trung và Miền Tây Nam Bộ.

Cu xanh đầu xám VQG U Minh Thượng – Photo: Phùng Bá Thịnh

Cu gáy Streptopelia sinensis: là loài bồ câu có kích thước trung bình. Cú gáy là loài phổ biến, thường được nuôi làm cảnh vì có tiếng gáy, gù rất hay.

Cu gáy ở Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng – Photo: Hoàng Minh Đức

Cu gáy vằn Geopelia striata: là loài bồ câu có kích thước khá nhỏ. Loài này phân bố ở Đông Nam Á. Ở Việt Nam đã ghi nhận được cu gáy vằn ở Bà Rịa – Vũng Tàu (Bình Châu – Phước Bửu), Đồng Nai (VQG Cát Tiên, Trị An), Kiên Giang (Hòn Chông) và Tây Ninh (núi Bà Đen).

Cu gáy vằn ở Hòn Chông – Photo: Hoàng Minh Đức

Cu ngói Streptopelia tranquebarica: là loài bồ câu có kích thước khá nhỏ. Cu ngói phân bố ở đông Ấn Độ, Bengan, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Cămpuchia, Việt Nam, Trung Quốc và Bắc Philipine. Ở Việt Nam Cu ngói có khắp các vùng từ Nam chí Bắc.

Cu ngói – Photo: Phùng Bá Thịnh

Cu luồng Chalcophaps indica: là loài bồ câu có kích thước nhỏ. Cu luồng phân bố ở Đông nam châu Á: Ấn Độ, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Việt Nam, Nam Trung Quốc Campuchia, Mã Lai, Inđônêxia, Tân Ghinê và Philipin. Việt Nam: loài này có ở khắp cả các vùng rừng từ Nam chí Bắc.

Cu luồng ở VQG Bù Gia Mập – Photo: Vũ Ngọc Long

Bồ câu nâu  Columba punicea: là loài bồ câu có kích thước lớn. Bồ câu nâu được tìm thấy ở Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á. Ở Việt Nam, phân bố rộng trong cả nước và quan sát thấy ở Quảng Ninh, Quảng Trị, Huế, Bình Thuận và Lâm Đồng. Gần đây ghi nhận ở KBTTN Tàkóu và KBTTN Bình Châu-Phước Bửu. Loài này tương đối hiếm ở Việt Nam và được ghi trong sách đỏ IUCN ở bậc Sẽ nguy cấp (VU).

Bồ câu nâu ở Khu BTTN Bình Châu – Phước Bửu – Photo: Nguyễn Hào Quang

Tổ chức cộng tác
  • Chương trình trao đổi Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam
  • Viện Khoa học Vật liệu Ứng dụng
  • Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Giới thiệu theo yêu cầu
  • Hành động vì môi trường
  • Bảo vệ động vật hoang dã
  • Tổ chức vì môi trường thế giới