Rùa Trung bộ có tên khoa học Mauremys annamensis (Siebenrock, 1903), bộ Rùa (Testudinata), họ Rùa đầm (Emydidae), có kích thước nhỏ, chiều dài mai tối đa là khoảng 28 - 30 cm. Mai rùa màu xám sẫm, yếm màu vàng hay da cam, có những đốm lớn màu đen ở mỗi tấm yếm, hơi dẹp, sau mai không có răng cưa, trên mai có 3 gờ chạy dọc, gờ giữa lưng rõ nhất. Đầu rùa màu nâu sẫm hoặc xám đen, mỗi bên có 3 sọc màu vàng: 1 sọc từ sau mũi qua phía trên ổ mắt tới cổ, 1 sọc khác lớn hơn từ mũi qua ổ mắt và màng nhĩ tới cổ và 1 sọc chạy dọc phía dưới hàm tới cổ. Sinh cảnh sống ở suối và đầm lầy, nơi nước chảy chậm hay tĩnh; ăn tạp các loài côn trùng, giun, cá và thực vật thủy sinh.

Loài rùa Trung bộ - Mauremys annamensis (Ảnh Vũ Ngọc Long)

Hiện trạng bảo tồn loài rùa Trung bộ và tính cần thiết 

Loài Rùa Trung bộ đang được cộng đồng quốc tế quan tâm đặc biệt vì tính đặc hữu, có khu vực phân bố rất nhỏ hẹp và hạn chế. Một điều rất đáng quan tâm là loài Rùa Trung bộ chỉ được tìm thấy ở vùng đất ngập nước ở miền Trung Việt Nam từ Đà Nẵng vào đến tỉnh Phú Yên. Loài Rùa Trung bộ này đang trên bờ tuyệt chủng do bị mất nơi cư trú và kiếm ăn. Nguyên nhân chính là  việc chuyển đổi nhanh chóng các vùng đất ngập nước nội địa trong tự nhiên thành đất nông nghiệp, hoặc ô nhiễm môi trường trong quá trình đô thị hóa, mà hầu hết các vùng đất ngập nước tự nhiên bị thoái hóa và phân cắt nhỏ.

Vào những năm 1980, người ta còn thấy sự xuất hiện của loài này trong điều kiện tự nhiên, thậm chí ngay trên ruộng lúa dưới chân đồi sim cằn cỗi, hay các vũng nước nhỏ giữa các bụi cây dứa dại đầy gai sắc nhọn ven suối của các tỉnh ven biển Nam Trung bộ như Quảng Nam, Quảng Ngãi. Nay số lượng rùa Trung bộ đã bị suy giảm rất nhiều và hiện tại rất hiếm gặp cá thể loài này trong tự nhiên.

Sinh cảnh phân bố loài rùa Trung bộ xã Bình Khương huyện Bình Sơn (Ảnh Vũ Ngọc Long)

Một khu vực còn xuất hiện loài rùa Trung bộ tại xã Bình Khương (Ảnh Vũ Ngọc Long)

Mặc dù đuợc bảo vệ bởi pháp luật của Việt Nam về bảo vệ động vật hoang dã, theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, nhưng trên thực tế vẫn chưa thể ngăn chặn sự truy lùng của những kẻ săn mồi cho các thực đơn ẩm thực truyền thống được cho là rất bổ dưỡng có giá trị chữa bách bệnh… Quần thể  loài rùa Trung Bộ  bị truy lùng, săn bắt ráo riết với  số lượng lớn trong tự nhiên và buôn bán trái phép ngày càng nhiều hơn.

Cho đến nay, chưa có ghi nhận nào về rùa Trung bộ ở các khu bảo tồn thiên nhiên đã được khoanh vùng, điều này làm tăng thêm mức độ cấp bách của việc cần thiết phải khoanh vùng, bảo vệ môi trường sống cho loài Rùa Trung bộ - loài vật quý hiếm đang dần dần biến mất trên bản đồ của Việt Nam.

Nhận thức sự cấp thiết bảo tồn rùa Trung bộ và gìn giữ môi trường sống đang bị suy giảm của chúng, Chương trình bảo tồn rùa Châu Á (ATP) phối hợp với Viện Sinh thái học Miền Nam, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, UBND tỉnh Quảng Ngãi sẽ thiết lập khu bảo vệ sinh cảnh loài (SHCA) và Trung tâm cứu hộ rùa Trung bộ (TAC) để bảo vệ loài rùa Trung bộ trong môi trường tự nhiên.

Bản đồ các tỉnh có ghi nhận phân bố rùa Trung bộ

Mục tiêu dự án

Thành lập Trung tâm cứu hộ rùa Trung bộ (TAC) tại khu vực phân bố tự nhiên của chúng tại miền Trung để nhân nuôi bảo tồn loài.

Tiếp nhận các cá thể rùa Trung bộ được nhân nuôi sinh sản thành công ở Mỹ, Châu Âu và Trung tâm bảo tồn rùa VQG Cúc Phương chuyển giao về Trung tâm cứu hộ rùa Bình Sơn (TAC). Sau đó dự án sẽ tiến hành nhân nuôi và thả về tự nhiên.

Thành lập Khu bảo vệ sinh cảnh cho rùa Trung bộ (SHCA), tạo môi trường sống tự nhiên duy nhất cho loài và là một trong những Khu bảo vệ sinh cảnh đầu tiên  ở Đông Nam Á được thành lập để bảo tồn các loài rùa cực kì nguy cấp này.

Tiến độ dự án

Ý tưởng ban đầu của dự án đã được triển khai từ 2 năm trước đây bởi Chương trình Rùa châu Á (ATP) của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên Việt Nam, một tổ chức phi lợi nhuận Việt Nam có trụ sở tại Hà Nội cùng với Chi cục Kiểm lâm Quảng Ngãi. Nay dự án sẽ được ATP tiếp tục hợp tác và phát triển bởi Viện Sinh thái học Miền Nam (SIE), cơ quan khoa học chuyên ngành về bảo tồn đa dạng sinh học và các hệ sinh thái trực thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Viện Sinh Thái học Miền Nam sẽ thảo luận với các đơn vị chức năng trong tỉnh Quảng Ngãi và UBND Huyện Bình Sơn về vấn đề khoanh vùng và giải phóng mặt bằng, giữ lại những sinh cảnh phù hợp cho loài rùa Trung bộ, giữ hợp đồng thuê đất đối với dự án Trung tâm cứu hộ và Khu bảo vệ sinh cảnh loài (TAC & SHCA) trước khi nó được bàn giao cho Chi cục Kiểm lâm Quảng Ngãi trong tương lai.

Trong dự thảo kế hoạch phát triển chi tiết Trung tâm cứu hộ (TAC) và Khu bảo tồn sinh cảnh loài (SHCA) cho rùa Trung bộ Việt Nam (Mauremys annamensis) SIE sẽ đề xuất với UBND Tỉnh và UBND Huyện Bình Sơn, cần thiết phải giải phóng mặt bằng và đền bù cho diện tích từ 40-50 ha đất tại 02 xã Bình Khương, xã Bình Minh để xây dựng khu bảo vệ sinh cảnh loài cho rùa Trung bộ, Trong đó bao gồm 35.3ha đất ngập nước tự nhiên và ao, hồ (2.59ha và 32.71ha tương ứng), khu vực vẫn ghi nhận được sự tồn tại của loài rùa này ngoài tự nhiên. Nguồn kinh phí 54,000USD (tương đương 1,130,000,000 vnd) hiện có của dự án sẽ được sử dụng cho công tác bồi thường.

Một Trung tâm cứu hộ cũng sẽ được thành lập dưới sự đồng quản lý của Chi cục Kiểm lâm Quảng Ngãi (FPD) nhằm gây nuôi sinh sản loài rùa Trung bộ trong điều kiện nuôi nhốt, sau đó sẽ thả về tự nhiên tại Quảng Ngãi và các tỉnh lân cận. Nguồn vốn 30.000 USD (tương đương 630.000.000 đồng) hiện có của dự án sẽ dành cho việc xây dựng ngay Trung tâm cứu hộ này.

Thời gian dự kiến cho dự án: từ tháng 8/2013 đến tháng 5/2014 tiến hành xây dựng trung tâm cứu hộ; từ tháng 6/2014 trở đi tiến hành các hoạt động phục hồi sinh cảnh và môi trường sống tự nhiên cho loài rùa Trung bộ.

Địa điểm xây dựng dự án

Sau khi khảo sát nhiều địa điểm trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, nhóm nghiên cứu ATP đã lựa chọn khu vực huyện Bình Sơn nơi có 3 hồ nước thủy lợi là khu vực thích hợp nhất, nằm trong 2 xã là Bình Khương và Bình Minh.

Tọa độ địa lý: B 150 18’ 32.1’’  T 1080 42’ 18.2’’

Xã Bình Khương: có diện tích 3,800 ha, trong đó 1,426 ha là đất nông nghiệp và 990 ha đất lâm nghiệp. Xã Bình Khương có 05 thôn, với 1,170 hộ gia đình/khẩu (ATP, 1/2010) nhưng dân cư phân bố rải rác hơn so với những vùng láng giềng bên cạnh như xã Bình Minh.

Xã Bình Minh: thuộc vùng đất thấp, có diện tích 1,659 ha, trong đó 460 ha là đất nông nghiệp và 430 ha là đất lâm nghiệp. Số hộ gia đình tại xã Bình Minh lên tới 2,489 hộ với diện tích đất nông nghiệp chỉ có 460 ha.

Kinh phí dự án: dự án được hỗ trợ bởi các nhà tài trợ: Văn phòng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Hoa Kỳ (USFWS), Quỹ đối tác về các hệ sinh thái trọng yếu (CEPF), Quỹ bảo tồn thiên nhiên Hà Lan (thuộc Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới – IUCN), Quỹ bảo tồn Disney trên toàn thế giới (DWCF), và Vườn thú Cleveland Metroparks (CMZ).

Nhóm hợp tác SIE-ATP-ENV-IUCN đang khảo sát lần cuối hiện trạng khu bảo tồn  sinh cảnh loài rùa Trung bộ xã Bình Khương (Ảnh: Vũ Ngọc Long)

Tp. Hồ Chí Minh ngày 20/7/2013
TS. Vũ Ngọc Long
Viện trưởng Viện Sinh thái học Miền Nam

 

 

 

 

 

Tổ chức cộng tác
  • Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
  • Viện Khoa học Vật liệu Ứng dụng
  • Chương trình trao đổi Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam
Giới thiệu theo yêu cầu
  • Bảo vệ động vật hoang dã
  • Tổ chức vì môi trường thế giới
  • Hành động vì môi trường