Phát hiện và lập kế hoạch bảo tồn 223 cá thể voọc bạc Đông Dương, hơn 100 cá thể khỉ đuôi dài và một nhóm cá thể cá sấu nước ngọt... là một trong những công việc đầy ý nghĩa của Trung tâm Đa dạng sinh học và Phát triển (CBD). Ngoài ra, Trung tâm còn tham vẩn cộng đồng và tư vấn cho UBND các tỉnh, Ban quản lý Khu bảo tồn và chính quyền địa phương đưa ra những quy chế quản lý rừng và tài nguyên đa dạng sinh học có hiệu quả cao. Ghi nhận những đóng góp của Trung tâm đổi với sự nghiệp bảo vệ môi trường trong thời gian qua, Bộ TN&MTđã trao tặng Giải thưởng Môi trường Việt Nam 2011 cho tập thể cán bộ Trung tâm CBD.

Trung tâm CBD thuộc Viện Sinh học nhiệt đới được thành lập năm 2006 với một tập thể những nhà nghiên cứu trẻ có trình độ chuyên môn tốt, bắt nguồn từ một nhóm "bạn đồng nghiệp" cùng khóa học có cùng mối quan tâm đặc biệt đến bảo vệ môi trường thiên nhiên Việt Nam. Nhóm "bạn đồng nghiệp" trẻ này đã cùng nhau đi khảo sát thực tế, đo đếm các loài động thực vật trong các ô mẫu của rừng dầu ven biển Bình Châu, Phước Bửu hay ương các khu rừng già đầy vắt và muỗi của rừng cấm Nam Cát Tiên - Đồng Nai... Một trong những thế mạnh của Trung tâm CBD là nghiên cứu chuyên sâu về tính đa dạng sinh học, thiết lập cơ sở dữ liệu tin cậy tại các khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) và rừng đặc dụng của khu vực phía Nam Việt Nam. Bên cạnh đó, Trung tâm đã đào tạo nâng cao năng lực cho các cán bộ địa phương từ cấp tỉnh đến cấp xã những kiến thức cơ bản về đa dạng sinh học, phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng và quản lý rừng, tài nguyên bền vững.

Đồng thời, Trung tâm cũng tìm kiếm cơ hội hợp tác quốc tế và khu vực về bảo tồn đa dạng sinh học như cảnh báo và cứu hộ những nhóm sinh vật có nguy cơ bị đe dọa mất nơi cư trú và khả năng sinh tôn. Trong năm 2006, Trung tâm đã phát hiện sự tồn tại ngoài tự nhiên của một nhóm cá thể loài cá sấu nước ngọt tại xã Ea Lâm (Sông Hình - Phú Yên). Đây là loài có nguy cơ tuyệt chủng và hầu như đã biến mất trong môi trường tự nhiên của Việt Nam. Sau khi phát hiện, Trung tâm đã kêu gọi sự quan tâm của cộng đồng quốc tế hướng đến việc bảo vệ loài cá sấu nước ngọt này. Trung tâm thành lập đoàn nghiên cứu đa ngành đi khảo sát hiện trường, xây dựng dự án bảo tồn nguyên vị ngay tại xã. Kết họp với các tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới như IUCN, FFI xây dựng chương trình giáo dục truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng để bảo vệ loài này. Trung tâm cùng với UBND huyện Sông Hình và xã Ea Lâm thành lập nhóm xung kích tình nguyện đi tuần tra bảo vệ vùng cư trú của cá sấu nhằm ngăn chặn tình trạng săn bắn trái phép, hoặc dùng các dụng cụ, phương tiện mang tính chất hủy diệt môi trường.

Ngoài ra, nhóm nghiên cứu của Trung tâm còn là những người đầu tiên tìm thấy, phân loại đánh giá những mức độ quý hiếm và giá trị bảo tồn của một quần thể Linh trưởng với khoảng 223 cá thể voọc bạc Đông Dương và hơn 100 cá thể khỉ đuôi dài sống trong khu vực khai thác núi đá vôi Hòn Chông (Kiên Lương - Kiên Giang). Ngay sau khi phát hiện, nhóm nghiên cứu đã tham gia cùng với cộng đông, các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương lập phương án quy hoạch và phân vùng bảo tồn nhỏm linh trưởng này. Những kết quả nghiên cứu của Trung tâm tại khu vực núi đá vôi Hòn Chông đã làm cơ sở khoa học cho UBND tỉnh và IƯCN tổ chúc các diên đàn khoa học công bố thông tin về tình trạng nguy cấp của loài Linh trưởng này và tò đó tìm kiêm giải pháp cứu hộ cho một quân thể nhóm loài Linh trưởng.

Từ nay đến khi di dời nhóm Linh trưởng này đến nơi ở an toàn, Trung tâm CBD đang nỗ lực cùng IUCN, UBND tỉnh và Công ty Xi măng Holcim hợp tác lập kế hoạch di dời hoặc khoanh vùng bảo vệ. Trong tương lai gần, một khu bảo tồn cảnh quan núi đá vôi của tỉnh Kiên Giang sẽ hình thành và cải thiện được tình trạng nguy cấp của quần thể Linh trưởng. Hiện nay, Trung tâm CBD đang hợp tác và tư vấn cho UBND tỉnh và IUCN để thúc đẩy cho việc sớm ra đời khu BTTN Núi đá vôi Hòn Chông.

Mặt khác, Trung tâm đã huy động sức dân và trí tuệ của cộng đồng cùng tham gia với chính quyền bảo vệ và quản lý rừng có hiệu quả. Cụ thể, Trung tâm đã cùng với Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà xây dựng mô hình họp tác quản lý rừng đầu nguồn, về bản chất, đây là hình thức quản lý hợp tác được xây dựng trên cơ sở cơ chế chia sẻ lợi ích, nguyên tắc thực hiện, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan. Qua mô hình đã thiết lập được một cơ chế quản lý hợp tác nhằm mục tiêu tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong công tác quản lý bền vững rừng. Trong đó, quyền lợi của cộng đồng là được nhận khoán bảo vệ rừng ổn định lâu dài và được hưởng tiền công bảo vệ; được hưởng lợi từ dịch vụ chi trả môi trường rừng (PES) và các dịch vụ môi trường khác (các-bon, cho thuê rừng làm du lịch). Ngoài ra, cộng đồng còn hưởng thêm các chế độ chính sách hỗ trợ khác của Nhà nước. Bên cạnh đó, cộng đồng có nghĩa vụ tuần tra, canh gác, ngăn chặn mọi hành vi xâm phạm đến rừng và đất rừng; không săn bắn động vật hoang dã trong rừng; tuyên truyền mọi thành viên trong cộng đồng thực hiện các quy định trong bảo vệ rừng.

Bên cạnh đó, một mô hình khác cũng được xây dựng và đạt hiệu quả trong công tác bảo vệ và quản lý rừng. Qua khảo sát, Trung tâm CBD nhận thấy ở các vùng biên giới của tỉnh Tây Ninh, khu vực Vườn quốc gia (VQG) Lò Gò Xa Mát có rất nhiều đơn vị bộ đội biên phòng làm nhiệm vụ bảo vệ biên giới và đóng sâu bên trong rừng. Trung tâm đã nghĩ đến một giải pháp là làm sao tạo điều kiện cho các đơn vị bộ đội này cùng tham gia với chính quyền và Ban quản lý VQG để bảo vệ rừng và tài nguyên đa dạng sinh học rừng. Trung tâm đã viết một dự án nhỏ, xin tài trợ của tổ chức WWF để xây dựng các khóa tập huấn nâng cao nhận thức về đa dạng sinh học và bảo tồn rừng cho những đơn vị bộ đội đang đóng trong khu vực rừng đặc dụng của VQG. Qua khóa tập huấn, kết quả là những thông tin về tài nguyên đa dạng sinh học của VQG đã được phổ biến sâu rộng đến cộng đồng. Hình thành một cơ chế phối hợp tuần tra bảo vệ rừng giữa các đơn vị bộ đội biên phòng cùng với chính quyền và VQG Lò Gò Xa Mát. Ban quản lý VQG cũng nhận được sự ủng hộ và phối họp của các đơn vị bộ đội biên phòng trong việc ngăn chặn sự xâm nhập trái phép vào rừng, ngăn chặn nạn đốt cháy rừng vào mùa khô.

Có thể nói, những đóng góp của Trung tâm đối với công tác bảo vệ môi trường là rất lớn. Nhưng điều mang lại niềm vui cho tập thể cán bộ Trung tâm là những chuyến đi khảo sát trong rừng cùng với đồng bào địa phương và kiểm lâm của các khu rừng đặc dụng. Trong những chuyến đi đó, bà con đã hướng dẫn cán bộ Trung tâm cách lấy rau rừng, bắt cá dưới suối, làm lều ngủ trong rừng và chế biến món ăn truyền thống... Đó chính là nguồn động viên khích lệ cán bộ Trung tâm trong công tác bảo vệ đa dạng sinh học nói riêng và bảo vệ môi trường nói chung.

NGUYÊN HẰNG/ Tổng cục Môi trường - Bộ Tài nguyên Môi trường 

Tổ chức cộng tác
  • Chương trình trao đổi Lâm sản ngoài gỗ Việt Nam
  • Viện Khoa học Vật liệu Ứng dụng
  • Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Giới thiệu theo yêu cầu
  • Hành động vì môi trường
  • Bảo vệ động vật hoang dã
  • Tổ chức vì môi trường thế giới